«Το μέρος όπου οι άνθρωποι ξεχνούν να πεθάνουν». Αυτή η χαρακτηριστική φράση, που αποδίδεται διεθνώς σε ένα νησί του Αιγαίου, περιγράφει την Ικαρία.Ως μία από τις ελάχιστες «Μπλε Ζώνες» του πλανήτη, η Ικαρία αποδεικνύει ότι το μυστικό για μακρά, υγιή και αυτόνομη ζωή δεν κρύβεται σε εργαστήρια, αλλά στις καθημερινές συνήθειες και στο περιβάλλον.
Καθώς οι περισσότεροι άνθρωποι επιθυμούν το ίδιο πράγμα μεγαλώνοντας —να παραμένουν δραστήριοι και ανεξάρτητοι για όσο το δυνατόν περισσότερο— η απάντηση βρίσκεται πολύ πιο κοντά μας από όσο νομίζουμε.
Αν και η ποιότητα της γήρανσης επηρεάζεται σημαντικά από τον τόπο κατοικίας, ορισμένες περιοχές και χώρες έχουν καταφέρει να ξεκλειδώσουν τα μυστικά της μακροζωίας.
Ας εξετάσουμε πού και γιατί ευδοκιμεί η υγιής γήρανση, σύμφωνα με το World Population Review, ξεκινώντας από τις περιοχές που νικούν τον χρόνο.
1. Μπλε Ζώνες: Οι μακροβιότερες κοινότητες του κόσμου
Ορισμένες από τις πιο πολύτιμες γνώσεις για τη γήρανση δεν προέρχονται από νοσοκομεία, αλλά από απλές κοινότητες.
Ερευνητές που μελετούν τις λεγόμενες «Μπλε Ζώνες» (Blue Zones) —γεωγραφικές περιοχές του πλανήτη όπου οι κάτοικοι ξεπερνούν συχνά τα 100 έτη διατηρώντας εξαιρετική υγεία— εντόπισαν τόπους όπου το προσδόκιμο ζωής είναι αισθητά υψηλότερο και η εμφάνιση χρόνιων νοσημάτων εντυπωσιακά χαμηλή συγκριτικά με τον μέσο όρο.
Ο όρος γεννήθηκε όταν ο δημογράφος Μισέλ Πουλέν και ο γιατρός Τζάνι Πες σχεδίαζαν μπλε κύκλους στον χάρτη γύρω από χωριά της Σαρδηνίας με εξαιρετικά υψηλά ποσοστά μακροζωίας. Στη συνέχεια, η έρευνα επεκτάθηκε, αναδεικνύοντας τις πέντε κύριες περιοχές παγκοσμίως:
Οκινάουα (Ιαπωνία): Περιοχή με τις μακροβιότερες γυναίκες στον κόσμο.
Σαρδηνία (Ιταλία): Ορεινή ζώνη με την υψηλότερη συγκέντρωση εκατοντάχρονων ανδρών στον πλανήτη.
Ικαρία (Ελλάδα): Το νησί του Αιγαίου παρουσιάζει τα εξής μοναδικά δεδομένα: Τετραπλάσιες πιθανότητες μακροζωίας: Οι κάτοικοι έχουν τετραπλάσιες πιθανότητες να φτάσουν την ηλικία των 90 ετών σε σύγκριση με τον μέσο Αμερικανό.
Ένας στους τρεις φτάνει τα 90: Σχεδόν το 33% του πληθυσμού ζει μέχρι τη δέκατη δεκαετία της ζωής του, τη στιγμή που στην υπόλοιπη Ευρώπη και στην Αμερική το αντίστοιχο ποσοστό υποχωρεί κάτω από το 5%.
Δέκα επιπλέον χρόνια ζωής: Ο μέσος όρος ηλικίας στο νησί είναι κατά μία δεκαετία υψηλότερος από τον αντίστοιχο της υπόλοιπης Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών.
Υγιής γήρανση χωρίς άνοια: Το πιο εντυπωσιακό εύρημα αφορά την ποιότητα ζωής. Ενώ στον δυτικό κόσμο η άνοια και η κατάθλιψη πλήττουν μαζικά την τρίτη ηλικία, στην Ικαρία οι ασθένειες αυτές καταγράφονται ως σχεδόν ανύπαρκτες, με τους ηλικιωμένους να παραμένουν πνευματικά διαυγείς και σωματικά δραστήριοι μέχρι το τέλος.
Χερσόνησος Νικόγια (Κόστα Ρίκα): Περιοχή που καταγράφει τη χαμηλότερη θνησιμότητα στις μέσες ηλικίες παγκοσμίως.
Λόμα Λίντα (Καλιφόρνια, Ηνωμένες Πολιτείες): Κοινότητα με προσδόκιμο ζωής περίπου δέκα έτη μεγαλύτερο από τον μέσο όρο των Ηνωμένων Πολιτειών.
Οι «Power 9» συνήθειες
Παρά τις πολιτισμικές διαφορές, οι κοινότητες αυτές μοιράζονται εννέα κοινά χαρακτηριστικά, γνωστά στην επιστημονική κοινότητα ως «Power 9»:Φυσική κίνηση: Η σωματική δραστηριότητα δεν προέρχεται από οργανωμένα προγράμματα άσκησης, αλλά είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την καθημερινή ρουτίνα, μέσα από το περπάτημα, την κηπουρική και τις χειρωνακτικές εργασίες. Στην Ικαρία, για παράδειγμα, η κίνηση ενσωματώνεται φυσικά στην καθημερινότητα λόγω του λοφώδους εδάφους.
Ύπαρξη σκοπού (Ikigai): Οι άνθρωποι διατηρούν έναν σαφή λόγο για να ξυπνούν το πρωί.
Αποφόρτιση από το στρες: Ακολουθούν καθημερινές τελετουργίες χαλάρωσης, όπως ο μεσημεριανός ύπνος ή η πνευματική συγκέντρωση.
Ο κανόνας του 80% (Hara Hachi Bu): Η κατανάλωση φαγητού σταματά όταν το στομάχι γεμίσει κατά το 80%.
Διατροφή βασισμένη σε φυτικές τροφές: Το διαιτολόγιο βασίζεται στα όσπρια, τα λαχανικά και τα προϊόντα ολικής άλεσης, ενώ το κρέας καταναλώνεται σπάνια.
Μέτρια κατανάλωση κρασιού: Συνηθίζεται η κατανάλωση μικρής ποσότητας τοπικού οίνου.
Κοινωνική ένταξη: Η συμμετοχή σε κοινότητες προσφέρει ισχυρή ψυχολογική υποστήριξη.
Προτεραιότητα στην οικογένεια: Οι ηλικιωμένοι παραμένουν ενεργά μέλη του σπιτιού και υπάρχει στενός δεσμός μεταξύ των γενεών. Στην Σαρδηνία, οι μεγαλύτεροι σε ηλικία συνεχίζουν να εργάζονται και να συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνική ζωή.
Υποστηρικτικό κοινωνικό περιβάλλον: Οι κάτοικοι περιβάλλονται από ανθρώπους που ενθαρρύνουν και μοιράζονται τις ίδιες υγιεινές συνήθειες.
Ενδιαφέρουσα παρατήρηση: Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι πολλοί κάτοικοι των Μπλε Ζωνών σπάνια αντιλαμβάνονται τη «συνταξιοδότηση» ως ξεχωριστό στάδιο ζωής. Απλώς συνεχίζουν να προσφέρουν στο κοινωνικό σύνολο με διαφορετικούς τρόπους σε όλη τη διάρκεια του βίου τους.
2. Οι Ηγέτες της Μακροζωίας
Ένα αξιοσημείωτο δεδομένο αναδεικνύεται τις τελευταίες δεκαετίες: ο τόπος κατοικίας επηρεάζει σημαντικά την ποιότητα της γήρανσης.
Ιαπωνία: Η χώρα συνεχίζει να κρατά τα σκήπτρα της παγκόσμιας μακροζωίας. Ο συνδυασμός θρεπτικής διατροφής, δραστήριας καθημερινότητας, ισχυρών κοινωνικών δεσμών και καθολικής υγειονομικής περίθαλψης διαμορφώνει έναν από τους μακροβιότερους πληθυσμούς στον κόσμο. Πολλοί ηλικιωμένοι παραμένουν κοινωνικά και σωματικά δραστήριοι μέχρι την όγδοη και ένατη δεκαετία της ζωής τους.
Σιγκαπούρη: Αποτελεί ακόμα ένα παράδειγμα επιτυχίας. Οι επενδύσεις στην προληπτική ιατρική, τα δημόσια προγράμματα άσκησης και ο φιλικός προς την τρίτη ηλικία αστικός σχεδιασμός εξασφαλίζουν στους κατοίκους μακροζωία και υγιή ύστερα χρόνια.
Ελβετία: Συμπληρώνει τη λίστα, προσφέροντας κορυφαία πρόσβαση στο σύστημα υγείας, καθαρό περιβάλλον και υψηλά επίπεδα προσωπικής ευεξίας.
Το γενικότερο συμπέρασμα είναι σαφές: η υγιής γήρανση σπάνια αποτελεί αποκλειστικό επίτευγμα της ιατρικής. Αντίθετα, αποτελεί το αποτέλεσμα μακροχρόνιων υγιεινών συνηθειών που υποστηρίζονται από συγκροτημένη δημόσια πολιτική.
Ενδιαφέρουσα πληροφορία: Η Ιαπωνία αριθμεί πλέον περισσότερους από 95.000 αιωνόβιους, μέγεθος που ξεπερνά τον πληθυσμό πολλών ολόκληρων πόλεων.
3. Οι χώρες που διαμορφώνουν πόλεις φιλικές προς την τρίτη ηλικία
Καθώς ο παγκόσμιος πληθυσμός γερνά, ο αστικός ιστός επανασχεδιάζεται με γνώμονα τις ανάγκες των ηλικιωμένων.
Δανία: Πρωτοστατεί στη δημιουργία προσβάσιμων κοινοτήτων, οι οποίες επιτρέπουν σε ανθρώπους κάθε ηλικίας να μετακινούνται με ασφάλεια. Οι εκτεταμένες υποδομές ποδηλατοδρόμων και τα πλήρως προσβάσιμα μέσα μαζικής μεταφοράς βοηθούν τους κατοίκους να παραμένουν δραστήριοι σε όλη τη διάρκεια του βίου τους.
Ολλανδία: Επενδύει σημαντικά στον φιλικό προς τους ηλικιωμένους αστικό σχεδιασμό. Τα φαρδιά πεζοδρόμια, τα συστήματα συγκοινωνιών χωρίς εμπόδια και οι γειτονιές που εστιάζουν στην κοινοτική ζωή επιτρέπουν στους μεγαλύτερους σε ηλικία κατοίκους να διατηρούν την ανεξαρτησία τους για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Σιγκαπούρη: Η χώρα ενσωματώνει υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης, χώρους αναψυχής και φιλικές προς την τρίτη ηλικία κατοικίες σε πυκνοκατοικημένα αστικά περιβάλλοντα.
Οι παρεμβάσεις αυτές έχουν βαθύτερη σημασία από ό,τι γίνεται ευρέως αντιληπτό. Η επιστημονική έρευνα επιβεβαιώνει σταθερά ότι η κινητικότητα επηρεάζει καθοριστικά την υγεία, τη γνωστική λειτουργία και την ποιότητα ζωής κατά τα ύστερα χρόνια.
Εντυπωσιακό στατιστικό δεδομένο: Οι ηλικιωμένοι Ολλανδοί συγκαταλέγονται στους πιο δραστήριους ποδηλάτες παγκοσμίως, καθώς πολλοί συνεχίζουν να χρησιμοποιούν το ποδήλατο κατά την όγδοη δεκαετία της ζωής τους και έπειτα.
4. Συστήματα υγειονομικής περίθαλψης που υποστηρίζουν την υγιή γήρανση
Τα πιο επιτυχημένα συστήματα επικεντρώνονται ολοένα και περισσότερο στην επιμήκυνση του προσδόκιμου υγιούς ζωής —δηλαδή των ετών που διανύονται με καλή υγεία— και όχι απλώς στην αύξηση της συνολικής διάρκειας ζωής. Η πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία με την πάροδο των ετών, ωστόσο δεν εστιάζουν όλα τα συστήματα υγείας στις ίδιες προτεραιότητες.
Νορβηγία: Κατατάσσεται σταθερά μεταξύ των χωρών με τις κορυφαίες επιδόσεις παγκοσμίως όσον αφορά την πρόσβαση σε ιατρικές υπηρεσίες, την πρόληψη και τη φροντίδα της τρίτης ηλικίας. Το ισχυρό δίκτυο πρωτοβάθμιας περίθαλψης συμβάλλει στον έγκαιρο εντοπισμό προβλημάτων υγείας προτού εξελιχθούν σε σοβαρά νοσήματα.
Σουηδία: Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην προληπτική ιατρική, την αποκατάσταση και τις υπηρεσίες κατ’ οίκον υποστήριξης, επιτρέποντας στους ηλικιωμένους να διατηρούν την ανεξαρτησία τους.
Αυστραλία: Επενδύει επίσης σημαντικά σε προγράμματα προληπτικού ελέγχου και σε δομές υγείας σε επίπεδο κοινότητας, περιορίζοντας έτσι την επιβάρυνση από χρόνια νοσήματα.
Ενδιαφέρουσα προσέγγιση: Στα κορυφαία συστήματα υγειονομικής περίθαλψης, η πρόληψη μιας ασθένειας λογίζεται ως μεγαλύτερη επιτυχία από τη θεραπεία της.
5. Το μέλλον της υγιούς γήρανσης
Η ανθρωπότητα εισέρχεται σε μία πρωτοφανή δημογραφική περίοδο.Για πρώτη φορά στην ιστορία, η πληθυσμιακή ομάδα των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω καταγράφει τον ταχύτερο ρυθμό αύξησης παγκοσμίως. Η συγκεκριμένη μεταβολή αναγκάζει τις κυβερνήσεις, τις επιχειρήσεις, τους παρόχους υγειονομικής περίθαλψης και τις οικογένειες να επαναπροσδιορίσουν την έννοια της γήρανσης.
Οι πρωτοπόρες χώρες εστιάζουν ολοένα και περισσότερο στην πρόληψη, τη δια βίου μάθηση, την κοινωνική δικτύωση, τη διατροφή, την κινητικότητα και την ύπαρξη σκοπού, αντί να περιορίζονται στην ιατρική φροντίδα.
Το σημαντικότερο, ίσως, μάθημα είναι ότι η υγιής γήρανση ξεκινά δεκαετίες πριν από την έλευση της τρίτης ηλικίας.
Ματιά στο μέλλον: Ερευνητές που μελετούν τη μακροζωία εκτιμούν ότι κατά την επόμενη γενιά η επιμήκυνση του προσδόκιμου υγιούς ζωής θα αποδειχθεί σημαντικότερη από την αύξηση της συνολικής διάρκειας του βίου.
